શ્રાવણ મહિનામાં ફરાળી આહાર લેવાની પરંપરા પાછળ ચોક્કસ આયુર્વેદિક અને સ્વાસ્થ્ય સંબંધી કારણો રહેલા છે, જેનો મુખ્ય હેતુ શરીરને ડિટોક્સ (શુદ્ધ) કરવાનો અને પાચનતંત્રને આરામ આપવાનો હોય છે. નીચે તમે શ્રાવણ દરમિયાન શું ખાવું (ફાયદા સાથે) અને શું ન ખાવું (નુકસાન સાથે) તેની વિગતવાર માહિતી જોઈ શકો છો.
શું ખાવું જોઈએ? (ફરાળી આહાર અને તેના ફાયદા)
શ્રાવણમાં ઉપવાસ કે એકટાણા દરમિયાન હળવો, સુપાચ્ય અને પોષકતત્વોથી ભરપૂર આહાર લેવો જોઈએ.
તાજાં ફળો (સફરજન, કેળા, પપૈયુ, દાડમ, વગેરે) આ ફળો વિટામિન્સ, મિનરલ્સ અને ફાઈબરનો ઉત્તમ સ્ત્રોત છે. તે શરીરને તરત જ ઊર્જા પૂરી પાડે છે અને હાઈડ્રેટેડ (પાણીનું સ્તર જાળવી રાખે છે) રાખે છે. કેળા એનર્જી માટે અને પપૈયુ પાચન માટે શ્રેષ્ઠ છે.
શક્કરિયા અને રતાળુ
તે જટિલ કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ અને ફાઈબરથી ભરપૂર હોય છે. તે ધીમે ધીમે ઊર્જા મુક્ત કરે છે, જેનાથી લાંબા સમય સુધી ભૂખ લાગતી નથી. તેઓ પેટ માટે ખૂબ જ હળવા હોય છે.
સાબુદાણા
સાબુદાણા ઉર્જાનો સારો સ્ત્રોત છે અને કાર્બોહાઈડ્રેટથી ભરપૂર છે. તે અજીર્ણ અને પેટની સમસ્યાઓમાં રાહત આપે છે, પરંતુ તેને તળેલા બદલે ખીચડી કે ખીર સ્વરૂપે લેવા વધુ હિતાવહ છે.
મોરૈયો (શામા ચોખા) અને રાજગરો
આ બંને ગ્લુટેન-મુક્ત (Gluten-free) અને પચવામાં ખૂબ જ હલકા છે. તેઓ પ્રોટીન, ફાઈબર અને આવશ્યક ખનિજો પૂરા પાડે છે. સાદા અનાજની સરખામણીમાં તે પાચનતંત્ર પર ઓછો બોજો નાખે છે.
સુકો મેવો (બદામ, અખરોટ, ખજૂર)
મર્યાદિત માત્રામાં સુકો મેવો લેવાથી શરીરને જરૂરી તંદુરસ્ત ચરબી (Healthy Fats), પ્રોટીન અને ઉર્જા મળે છે, જે ઉપવાસ દરમિયાન નબળાઈ આવતી અટકાવે છે. ખજૂર તરત જ એનર્જી આપે છે.
દૂધ અને દૂધની બનાવટો (ઘી, પનીર, માખણ)
દેશી ગાયનું ઘી ખોરાકમાં ઉમેરવાથી પાચન અગ્નિ પ્રદીપ્ત થાય છે. પનીર પ્રોટીન આપે છે. આ પદાર્થો શરીરને શક્તિ પૂરી પાડે છે.
નાળિયેર પાણી
શ્રાવણના ભેજવાળા વાતાવરણમાં નાળિયેર પાણી શરીરને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સ પ્રદાન કરે છે અને ડીહાઇડ્રેશનથી બચાવે છે. તે પેટને ઠંડક પણ આપે છે.
આયુર્વેદિક ઉકાળા કે આદુ વાળી ચા
શ્રાવણમાં પાચન શક્તિ મંદ હોય છે. આદુ, સુંઠ, તુલસી કે મરી જેવા ગરમ મસાલાનો મર્યાદિત ઉપયોગ પાચન સુધારે છે અને ચોમાસામાં થતા ચેપથી બચાવે છે.
શું ન ખાવું જોઈએ? (ટાળવા જેવા પદાર્થો અને તેના નુકસાન)
શ્રાવણ મહિનામાં ચોમાસાની ઋતુ હોવાથી અને પાચન મંદ હોવાથી અમુક પદાર્થો ખાવાથી શરીરને નુકસાન થઈ શકે છે.
લીલાં પાંદડાવાળાં શાકભાજી (પાલક, મેથી, કોથમરી, વગેરે)
ચોમાસામાં આ શાકભાજીમાં જંતુઓ અને બેક્ટેરિયા ઝડપથી વધે છે. આયુર્વેદ અનુસાર, તેઓ વાયુ અને પિત્ત વધારનાર છે, જેનાથી પેટમાં ઈન્ફેક્શન કે વાયુ થઈ શકે છે.
ભારે અને તળેલું ફરાળ (બટાકાની ચીપ્સ, તળેલા વડા, ફરાળી પેટીસ)
ઉપવાસમાં લોકો વધુ પડતી તળેલી વસ્તુઓ ખાય છે. આ ખોરાક પચવામાં ખૂબ ભારે હોય છે. તે એસિડિટી, ગેસ, પેટમાં ભારેપણું અને વજન વધારવાનું કારણ બને છે, ઉપવાસનો હેતુ નિષ્ફળ જાય છે.
દહીં અને ખાટી છાસ (ખાસ કરીને રાત્રે)
શ્રાવણમાં દહીં શરીર માટે ભારે અને કફ-પિત્ત વધારનાર હોઈ શકે છે. જો ખાવું જ હોય તો બપોરે અને તાજું, મોળું દહીં ખાવું જોઈએ. ખાટા પદાર્થો ટાળવા.
વાસી કે ફ્રિજમાં રાખેલો ખોરાક
ભેજવાળા વાતાવરણમાં રાંધેલો ખોરાક ઝડપથી બગડે છે અને તેમાં બેક્ટેરિયા જન્મે છે. આવો ખોરાક ખાવાથી ડાયેરિયા (ઝાડા-ઉલટી) અને પેટના ગંભીર રોગ થઈ શકે છે.
લસણ અને ડુંગળી
શ્રાવણને પવિત્ર મહિનો માનવામાં આવે છે. આયુર્વેદિક દ્રષ્ટિએ આ બે પદાર્થો "તામસિક" છે. તે પાચનમાં ગરમ પડે છે અને શરીર તથા મનમાં અશાંતિ કે કામના વધારે છે.
અડદ, ચણા અને ભારે કઠોળ
શ્રાવણમાં આયુર્વેદ મુજબ વાયુ દોષનો પ્રકોપ હોય છે. અડદ, ચણા અને અન્ય ભારે કઠોળ પચવામાં ખૂબ ભારે છે અને તે પેટમાં વાયુ તથા ગેસ ઉત્પન્ન કરે છે.
કાચું સચવાયેલું સલાડ કે કાચા ફળો/શાક
ચોમાસામાં પાણીજન્ય રોગોનો ભય રહે છે. કાચું સલાડ કે શાકભાજી ખાવાથી સંક્રમણ લાગવાનો જોખમ રહે છે. હંમેશા હળવા બાફેલા કે રાંધેલા પદાર્થો જ ખાવા હિતાવહ છે.
નિષ્કર્ષ
શ્રાવણ મહિનામાં "ઉપવાસ" એટલે કે ખોરાકમાં નિયંત્રણ રાખીને, સાદો, ગરમ અને સુપાચ્ય આહાર લેવાથી શરીર સ્વસ્થ અને સ્ફૂર્તિલું રહે છે, જ્યારે વધુ પડતું તળેલું કે ભારે ફરાળ પેટની સમસ્યાઓ નોતરે છે.
0 Reviews